لایه اوزون؛ سپر نامرئی زمین

روز جهانی حفاظت از لایه اوزون شاید در مقایسه با بسیاری از مناسبت‌های بین‌المللی، تاریخچه چندان طولانی نداشته باشد، اما موضوعی که این روز به آن اختصاص یافته، از مهم‌ترین مسائل زیست‌محیطی جهان در چند دهه اخیر است؛ موضوعی که مستقیماً با سلامت انسان، حیات موجودات زنده و آینده سیاره زمین ارتباط دارد.

ماجرا به سال ۱۹۹۴ بازمی‌گردد. در آن سال، مجمع عمومی سازمان ملل متحد با تصویب قطعنامه‌ای، روز ۱۶ سپتامبر را به عنوان «روز جهانی حفاظت از لایه اوزون» نام‌گذاری کرد. این تاریخ برابر با ۲۵ شهریور در تقویم خورشیدی است و انتخاب آن یادآور یکی از مهم‌ترین توافق‌های بین‌المللی در زمینه حفاظت از محیط زیست، یعنی پروتکل مونترال است.

اما چرا لایه اوزون تا این اندازه اهمیت دارد؟

لایه اوزون بخشی از جو زمین است که در ارتفاعی حدود ۱۵ تا ۳۵ کیلومتری سطح زمین قرار گرفته و دارای غلظت قابل توجهی از مولکول‌های اوزون است. این لایه همچون سپری طبیعی، بخش عمده‌ای از پرتوهای فرابنفش زیان‌بار خورشید را جذب می‌کند و از رسیدن مقدار زیادی از این پرتوها به سطح زمین جلوگیری می‌کند.

بدون این سپر طبیعی، زندگی روی زمین با خطرات جدی‌تری روبه‌رو می‌شد. افزایش پرتوهای فرابنفش می‌تواند احتمال ابتلا به سرطان پوست و بیماری‌های چشمی را افزایش دهد، به دستگاه ایمنی بدن آسیب برساند و بر گیاهان، محصولات کشاورزی و اکوسیستم‌های دریایی نیز تأثیر منفی بگذارد. به همین دلیل، حفاظت از لایه اوزون تنها یک دغدغه زیست‌محیطی نیست؛ بلکه مسئله‌ای مرتبط با سلامت و کیفیت زندگی انسان‌ها و سایر موجودات زنده است.

زخمی که انسان بر سپر زمین زد

در دهه‌های گذشته، استفاده گسترده از برخی مواد شیمیایی در صنایع، سیستم‌های سرمایشی، تولید انواع اسپری‌ها و تجهیزات مختلف، به کاهش ضخامت لایه اوزون در برخی مناطق جهان منجر شد. از جمله مهم‌ترین این مواد، کلروفلوئوروکربن‌ها یا CFCها بودند؛ موادی که پس از ورود به لایه‌های بالایی جو می‌توانستند در فرایندهای شیمیایی، مولکول‌های اوزون را تخریب کنند.

کشف «حفره اوزون» بر فراز قطب جنوب، زنگ خطری جدی برای جامعه جهانی بود. مشخص شد که فعالیت‌های انسانی می‌تواند تعادل یکی از مهم‌ترین سازوکارهای طبیعی زمین را بر هم بزند؛ مسئله‌ای که نیازمند همکاری فراتر از مرزهای سیاسی کشورها بود.

در چنین شرایطی، پروتکل مونترال در سال ۱۹۸۷ به امضای کشورها رسید؛ توافقی بین‌المللی برای کاهش و در نهایت حذف تدریجی تولید و مصرف موادی که به لایه اوزون آسیب می‌رسانند. این توافق را می‌توان یکی از نمونه‌های موفق همکاری جهانی در حوزه محیط زیست دانست؛ زیرا کشورهای مختلف، با وجود تفاوت‌های اقتصادی و سیاسی، برای مقابله با یک تهدید مشترک در کنار یکدیگر قرار گرفتند.

امیدی برای آینده

اهمیت روز جهانی حفاظت از لایه اوزون تنها در یادآوری یک مشکل زیست‌محیطی خلاصه نمی‌شود. این روز می‌تواند یادآور این واقعیت باشد که وقتی انسان‌ها یک خطر مشترک را جدی بگیرند و برای حل آن همکاری کنند، امکان تغییر وجود دارد.

گزارش‌ها و ارزیابی‌های علمی سال‌های اخیر نیز نشان داده‌اند که اقدامات جهانی برای حذف تدریجی مواد مخرب لایه اوزون، نتایج مثبتی به همراه داشته و لایه اوزون در مسیر بهبود قرار گرفته است. البته این روند به معنای پایان مسئولیت ما نیست. حفاظت از محیط زیست نیازمند استمرار، نظارت، توسعه فناوری‌های پاک و کاهش مصرف موادی است که می‌توانند به چرخه‌های طبیعی زمین آسیب بزنند.

روز جهانی حفاظت از لایه اوزون در حقیقت یادآوری یک درس بزرگ است: زمین، مجموعه‌ای از اجزای جدا از هم نیست. هوا، آب، خاک، گیاهان، جانوران و انسان‌ها در شبکه‌ای پیچیده و به‌هم‌پیوسته زندگی می‌کنند و آسیب به یکی از این حلقه‌ها می‌تواند پیامدهایی فراتر از تصور ما داشته باشد.

شاید لایه اوزون را نبینیم، اما هر روز از وجود آن بهره می‌بریم. همین سپر نامرئی، بخشی از پرتوهای خطرناک خورشید را پیش از آنکه به زمین برسند، جذب می‌کند. بنابراین حفاظت از آن، در نهایت حفاظت از زندگی است.

۱۶ سپتامبر، بیش از آنکه تنها یک مناسبت در تقویم جهانی باشد، فرصتی است برای یادآوری اینکه طبیعت بارها نشان داده است که اگر فرصت ترمیم به آن داده شود، می‌تواند دوباره خود را بازسازی کند؛ به شرط آنکه انسان نیز مسئولیت خود را بپذیرد و حفاظت از زمین را به تصمیم‌های امروز و فردای خود پیوند بزند.

منبع:

مقالات ویکی پدیا فارسی 

United Nations. "International Day for the Preservation of the Ozone Layer". United Nations (in English). Retrieved 2021-09-16.